مختار ثقفی چگونگی کشته شد

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

مختار ثقفی چگونگی کشته شد

به گزارش خبرنگار آیین و اندیشه فارس، حجت الاسلام سیدمحمود طباطبایی نژاد، سرپرست گروه تحقیقاتی دانشنامه ۱۴ جلدی امام حسین (ع) ـ انتشار یافته توسط مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث ـ است و به مدت ۱۰ سال، مطالعات گسترده ای در مورد نهضت امام حسین (ع) و قیام های پس از واقعه عاشورا داشته است. از همین رو در گفت وگویی مشروح با وی، شخصیت، مکتب، قیام و چگونگی کشته شدن «مختار ثقفی» را بررسی کردیم که حاصل آن در پی می آید….

* در آن زمان شیعه به معنای امروزی مطرح نبود تا بتوان در مورد شیعه بودن یا نبودن مختار صحبت کرد .

درباره اینکه آیا مختار شیعه بوده یا نه، باید گفت که در آن زمان شیعه ای که ما امروز آن را مطرح می کنیم، خیلی ملموس نبود. در حقیقت بعد از امام صادق (ع) و ائمه متأخر، تفکر شیعه بسط یافته است. ما حتی شیعه ۶ امامی و ۷ امامی داریم و تا زمان امام رضا (ع)، شیعه انشقاقاتی پیدا می کند. به همین دلیل شیعه در آن زمان، افرادی بودند که طرفدار اهل بیت (ع) و حکومت آنان بودند و این خیلی روشن نیست که بگوییم که آنها شیعه دوازده امامی بودند. نه درباره مختار و نه درباره خیلی های دیگر.
حتی در مورد آنها که در کربلا حضور داشتند، نمی توانیم بگوییم ـ مانند آنچه که ما از شیعه می فهمیم ـ شیعه بودند یا نه.
مختار در آن زمان بیشتر به مثابه اینکه محب اهل بیت (ع) و طرفدار آنان بود، شیعه محسوب می شود. او از محبین اهل بیت (ع) و از طرفداران خط اهل بیت (ع) بود و در آن شکی نیست و به خاطر این طرفداری به زندان رفت؛ اما امام سجاد (ع) از اینکه قتله امام حسین (ع) به دست مختار کشته شدند، دلش شاد و خوشحال شد و این به طور قطع است.
تقریباً تنها جایی که اهل بیت (ع) بعد از واقعه عاشورا یک حالت جشن کوچک، همراه با پخش میوه برگزار کردند، زمانی بود که مختار، سر عبیدالله بن زیاد ـ شاید هم همراه با سر عمر سعد ـ را برای امام سجاد (ع)، فرستاد، امام (ع) خیلی خوشحال شد و نقل است که مختار را دعا کرد و فرمود؛ «جزى الله المختار خیرا» و در مدینه بین شیعیان و یا مردم اطراف خود میوه پخش کردند و جشن مانندی را برگزار کردند و گفتند که من از خدا می خواستم تا چنین روزی اتفاق بیفتد.

* به دلیل خفقان حاکم، امکان تأئید رسمی قیام مختار از سوی امام سجاد (ع) وجود نداشت

بنابراین اینکه مختار، اصل کارش در جهت سرکوب قتله امام حسین (ع) مورد تأیید بوده، در آن شکی نیست؛ اما اینکه بگوییم که امام سجاد (ع) تا چه حد این قیام را تأیید کرد، باید گفت که اگر ما حتی در ظاهر تأییدیه ای هم نداشتیم، نمی توانستیم بگوییم که ائمه یا امام سجاد (ع) مخالف کار مختار بودند؛ مگر اینکه ادله مخالف پیدا شود. ولی صرف عدم تأیید دلیل مخالفت نیست؛ زیرا به خاطر اینکه ائمه (ع) در محدودیت بسیار زیاد بودند.
آن زمان در جامعه اسلامی چند جناح پدیدار شده بود. یکی؛ «عبدالله بن زبیر» که حجاز در دست او بود. دیگری؛ شام بود که باقیمانده بنی امیه آنجا بودند و بعد از مختار ظهور کرد. در حقیقت مختار، کوفه را از دست فرماندار ابن زبیر درآورد. بنابراین اصطکاک شدیدی بین مختار و ابن زیبر وجود داشت و امام سجاد (ع) در مدینه، تحت حاکمیت شدید ابن زبیر حضور داشت. تأیید علنی و رسمی امام سجاد (ع) از مختار به معنی مقابله با ابن زبیر است که چند خصوصیت بارز داشت. یکی اینکه به شدت مخالف اهل بیت (ع) بود. وقتی که او حاکم بود و نماز جمعه را می خواند، به هیچ عنوان اسم پیامبر (ص) را نمی آورد. وقتی علت را جویا شدند، گفت که اهل بیت (ع) پیامبر (ص) خوشحال می شوند و یا اینکه از آن استفاده می کنند و من اسم پیامبر (ص) را به زبان نمی آورم و حتی طبق حدیثی که از امام علی (ع) بیان شده، عبدالله بن زبیر باعث شد تا زبیر با آن همه سابقه در اسلام منحرف شود. ویژگی دیگر ابن زبیر خشونت بود. ماجرایی معروف است که محمدبن حنفیه و ابن عباس و گروهی از بنی هاشم را کنار زمزم جمع کرد و گفت که یا باید با من بیعت کنید یا شما را با آتش می سوزانم! هیزم هم برای این کار جمع آوری کرده بود که مختار نیرو فرستاد و آنها را آزاد کرد.

* نمی توان در مورد موجه بودن یا نبودن قیام مختار اظهارنظر قطعی کرد

بنابراین از یک سو امام سجاد (ع) به شدت تحت فشار و در مدینه محدود بود و اگر هم می خواست، برای ایشان امکان تأیید رسمی ـ با توجه به اینکه اهل بیت (ع) در کربلا ضربه سهمگینی متحمل شده بودند ـ مشکل بود و گرفتار امور خطرناک شدن، چندان صلاح نبود. علاوه بر اینکه قیام مختار در «کوفه» یعنی در نقطه ای صورت گرفت که مردم آن مطمئن نبودند. همانطور که سرانجام در قضیه کربلا کوتاه آمدند و امام را تنها گذاشتند.
مختار قیامش در کوفه بود. نسبت به شام و حجاز مناطق کمتری در اختیار داشت و قیام وی نیز تا آخر تثبیت نشد و سرانجام کشته شد. پس قیام خیلی تثبیت شده ای نبود که امام سجاد (ع) ـ ولو اینکه بخواهد ـ برای آن هزینه کند و این هزینه به صلاح هم باشد، پس حتی اگر ما تأییدی نداشتیم، در حقیقت نمی توانیم بگوییم مورد تأیید نیست؛ اما اینکه بگوییم درصد این تأیید چقدر است، خیلی نمی توان در تاریخ اظهارنظر قطعی کرد.

* دو دسته روایات مؤید و مخالف مختار وجود دارد

چون هم روایات مؤید مختار و هم روایاتی در مقابلش است. هر چند روایات مؤید بیشتر است و تلقی علمای شیعه این بوده که مختار را شخصیت مثبتی بدانند؛ به خاطر اینکه کار بسیار بزرگی کرده بود، مثل آیت الله خویی که وقتی در کتاب رجال، در باره مختار بحث می کند، روایاتی که مختار را تأیید می کنند را ترجیح می دهد که اتفاقاً در یکی از روایات آمده که امام سجاد (ع) این وظیفه را به محمد بن حنفیه سپردند و به او فرمود که وی در رابطه با مختار عمل کند.
همچنین آیت الله خویی این موضوع را که مختار مؤسس فرقه «کیسانیه» است را رد می کند؛ اما به هر حال ما حتی در انقلاب اسلامی خودمان نیز که به رهبری فقیه عادل شکل گرفت، هم در اول انقلاب و هم اکنون، نمی توانیم بگوییم که هیچ تخلفی نکرده ایم و هیچ تخلفی صورت نگرفته و قاعدتاً در قیام مختار هم تخلفاتی صورت گرفته است؛ اما نباید فراموش کنیم که این مباحث مطروحه در خصوص نحوه انتقام مختار را نمی توان باور کرد.

* مختار به کمک ایرانی ها علیه اشراف کوفه قیام کرد

نمی توان روایات نحوه انتقام مختار را پذیرفت، چون معمولاً در مورد این ماجراها به قول ما ایرانی ها «یک کلاغ، چهل کلاغ» می شود. یک جریان حاد صورت گرفت و مختار علیه اشراف قیام کرد و با همراهی ایرانیان به اشراف کوفه و اشراف عرب ضربه های سختی وارد کرد و این زمینه بسیاری از حرف و حدیث ها را ایجاد می کند؛ ولو اینکه بخشی از آن می تواند واقعی باشد؛ ولی ماحصل این است که مختار، برخی از اعمالش از جمله به جزا رساندن قتله امام حسین (ع) خیلی خوب بوده و این مقدار و اصلش مورد تأیید اهل بیت (ع) و بنی هاشم بوده و دل آنها را شاد کرده بود به طوری که بعد از چند سال ناراحتی، اهل بیت (ع) برای اولین بار شاد شدند.
اما اینکه مختار هم کارهایش و فعالیت هایش مخلصانه بوده، چند درصدش از روی قدرت طلبی بود و چقدر نقص در کارش بوده به نظرم هیچ مورخی نمی تواند در این براه اظهارنظر قطعی داشته باشد.

* «ابراهیم» فرزند مالک اشتر نقطه اتکای لشگر مختار بود

مختار دو بار در قصرش در کوفه محاصره شد. یک بار زمانی که تازه روی کار آمده بود و مصلحت نمی دید که با اشراف کوفه و قتله امام حسین (ع) در بیفتد. پیش از او توابین به سمت شام حرکت کردند و در نبرد با سپاه شام به فرماندهی عبدالله بن زیاد شکست خورده و عمده آنها کشته شدند. مختار هم ابتدا مصلحت ندید که در کوفه با قتله که خیلی از آنها از اشراف و سرشناسان بودند، برخورد کند. بنابراین سپاهی را به فرماندهی ابراهیم بن مالک که فرزند مالک اشتر نخعی، بسیار شجاع و نقطه قوت مختار بود ـ مجهز کرد و به سمت شام فرستاد. اشراف کوفه که می دانستند مختار بالاخره با آنها درگیر خواهد شد، از فرصت خالی شدن کوفه از سپاه مختار، استفاده و دارالاماره کوفه را محاصره کردند تا مختار را دستگیر کنند و به قتل برسانند.
مختار در همان زمان به ابراهیم بن مالک پیغام می دهد و محاصره کندگان را معطل می کند و قبل از اینکه آنها بتواند به مختار دسترسی پیدا کنند، ابراهیم بن مالک باز می گردد. بعد از آنکه مشخص می شود که قتله به فکر توطئه هستند و اگر مختار سراغشان نرود، آنها به سراغ مختار خواهند رفت؛ کشتن قتله آغاز می شود.

* عبیدالله بن زیاد دقیقاً در ششمین سالروز واقعه عاشورا کشته شد .

بعد از سرکوبی قتله، دوباره سپاه مختار به فرماندهی ابراهیم بن مالک در حوالی شام در منطقه نهر خازر، با سپاه شام به فرماندهی عبیدالله بن زیاد درگیر و پیروز می شود و جالب است که عبیدالله بن زیاد در سال ۶۷ هجری و روز عاشورا کشته می شود. یعنی درست ۶ سال بعد از شهادت امام حسین (ع) در همان روز به دست خود ابراهیم بن مالک کشته می شود که بعد سرش را برای مختار می فرستد و مختار هم آن را برای امام سجاد (ع) ارسال می کند که ایشان و بنی هاشم خوشحال می شوند.
بسیاری از سران سپاه شام که در جنایات عاشورا در غارت و مسایل دیگر نقش داشتند، همه در این جنگ کشته می شوند. بعد که این اتفاق می افتد، ابراهیم در همان مناطق می ماند و به کوفه باز نمی گردد.

* مختار به همراه ۵ هزار نفر از یارانش در دارالاماره کوفه کشته می شود

ظاهراً بین مختار و ابراهیم اختلافی وجود داشت که ابراهیم حاضر به بازگشت به کوفه نمی شود و در همان مناطقی که تسخیر کرده بود ـ موصل و اطراف آن ـ باقی ماند. اشراف بار دیگر به فکر می روند که به نحوی شر مختار را از سر خود رفع کنند و از مصعب که برادر عبدالله بن زبیر و حاکم بصره بود، درخواست می کنند که با مختار بجنگد و این بار مصعب با مختار می جنگد و مختار را شکست می دهد. مختار به دارالاماره پناهنده می شود و برای بار دوم در دارالاماره محاصره می شود. حدود ۵ هزار نفر از سپاهیانش، خودشان را تسلیم می کنند که همه توسط مصعب گردن زده می شوند و خود مختار هم در نبرد کشته می شود.

* یکی از زنان مختار نیز به دلیل حمایت از وی کشته می شود

از جنایاتی که در آن روز اتفاق می افتد ـ با اینکه در آن زمان مرسوم نبود متعرض زنان شوند ـ این است که یکی از زنان مختار از شوهرش تبری می جوید؛ ولی همسر دیگرش از مختار تعریف می کند و به همین دلیل، به دستور مصعب کشته می شود.
بسیاری از سپاهیان مختار ایرانی بودند و مختار به هر حال در حمله سپاه مصعب، برادر عبدالله بن زبیر کشته می شود. همانطور که گفته شد در آن زمان ۳ جناح بود که یک جناح به وسیله ابن زبیر از بین رفت و پس از چندی سپاه عبدالملک به فرماندهی حجاج می آید و بساط ابن زبیر برمی چیند و ابن زبیر در مکه کشته می شود و دوباره شام به کل سرزمین های اسلامی حاکم می شود.

به زودی مشروح این نشست با موضوع “بررسی میزان اعتبار منابع روایی قیام حسینی با توجه به دانشنامه ۱۴ جلدی امام حسین (ع) ” از خبرگزاری فارس منتشر می شود.

ارسال نظر






:wink: :twisted: :roll: :oops: :mrgreen: :lol: :idea: :evil: :cry: :arrow: :?: :-| :-x :-o :-P :-D :-? :) :( :!: 8-O 8)